Yüzden Duygu Okuma Miti

Başkalarının ne hissettiğini, yüzlerine bakarak anlama konusunda ne kadar iyi olduğunuzu düşünüyorsunuz? Hemen küçük bir test yapalım. Aşağıdaki fotoğrafıma baktığınızda ne görüyorsunuz?

Kaşlarımın çatılmış olduğunu gördünüz. Biraz gergin, belki sinirli hatta kızgın ya da öfkeli olduğumu mu düşündünüz?

Şimdi ise fotoğrafın orijinal (kırpılmamış) haline bir bakın.

Yönetici ve Liderlik Koçu Ayşen Bahar Önderol bir İK etkinliğinde dikkatle dinlerken

Şimdi ne düşünüyorsunuz? Artık kızgın olduğumdan o kadar da emin değil misiniz? Bu fotoğraf çekildiğinde bir IK etkinliğindeydim; karşımdaki kişiyle derin bir sohbetteydik. Kaşlarımı çatmam ise o anki odaklanmamın, merak duygusuyla ve dikkatle dinlediğimin bir ifadesi. Yüz aynı yüz; ancak bağlam (içinde bulunulan durum ve çevre) değiştiğinde, anlam, yani size ifade ettiği duygu da tamamen değişti.

Yıllarca bize duyguları yüzlerden doğrudan okuyabileceğimizi öğrettiler. Klasik görüşe göre, her duygu yüzde belirli bir hareket örüntüsü ortaya çıkartır. Sanki yüzümüzde, tıpkı klavyedeki harfler gibi basıldığında tek bir anlama gelen sabit tuşlar varmış gibi. Mutlu olduğunuzda gülümsemeniz, kızgın olduğunuzda ise kaşlarınızı çatmanız beklenir. Bu hareketlerin, ilgili duyguların parmak izinin bir parçası olduğu söylenir. Ancak gerçek şu ki; bir asırlık çabadan sonra bile bilimsel araştırmalar, tek bir duygu için dahi tutarlı, fiziksel bir parmak izi ortaya koyamadı. Bilim insanları bir kişinin yüzüne elektrotlar bağlayıp bir duygu deneyimi sırasında yüz kaslarının nasıl hareket ettiğini ölçtüklerinde, tekdüzelik değil, muazzam bir çeşitlilik buldular. Günümüzün en önemli nörobilimcilerinden ve duygu psikolojisi konusunda dünyaca uzman bir isim olan Dr. Lisa Feldman Barrett, How Emotions Are Made kitabında, yüzlere bakarak, sanki herkesin bildiği ortak bir dili okuyormuşuz gibi kesin bir duygu çevirisi yapamayacağımızı açıkça ortaya koyuyor.

Aynı yüz (mimik), farklı duyguları ifade edebilir.

Kaş çatmak elbette öfkenin bir ifadesidir, ancak sadece öfkeye özgü değildir. İçinde bulunduğunuz duruma bağlı olarak anlamı oldukça değişkendir. İstatistikler de bunu çarpıcı biçimde destekliyor: İnsanlar öfkelendiklerinde zamanın sadece %35’inde kaşlarını çatıyorlar. Bu, geri kalan %65’lik dilimde yüzlerini bambaşka şekillerde hareket ettirdikleri anlamına geliyor. Tıpkı fotoğraftaki halim gibi bir şeye odaklanmaya çalışırken, bir ağırlık kaldırırken veya güneşe bakarken de kaşımızı çatabiliriz. Yani, aynı yüz (mimik) farklı duyguları ifade edebilir.

Farklı yüzler de aynı duyguyu ifade edebilir.

Yüz okumadaki diğer bir zorluk ise aynı duygunun birçok yüzü olabilmesidir. Mutlu olduğumuzda kahkaha atarız, bazen mutluluktan ağlarız, bazen de sadece sessizce gülümseriz. Gerçekten o anki duruma göre değişir. Yani, farklı yüzler de aynı duyguyu ifade edebilir.

Kendi duygusal deneyimlerinizi düşünün. Korku gibi bir duygu yaşadığınızda, yüzünüzü ve bedeninizi çeşitli şekillerde hareket ettirebilirsiniz. Bir korku filmindeki dehşet verici bir sahnede gözlerinizi sımsıkı kapatıp ellerinizi yumruk yapabilir veya yüzünüzü ellerinizle örtebilirsiniz. Sokakta bir tehlikeyle karşılaştığınızda ise tehlikeyi daha iyi seçebilmek için gözlerinizi kocaman açabilir veya donup kalabilirsiniz. Korku ve diğer duygular tek bir fiziksel formda var olmaz, çeşitlilik normdur. Bu yüzden, başkalarının duygularını doğru tahmin etmemiz sandığımız kadar kolay değildir.

Diyelim ki önemli bir toplantıdasınız ve masanın diğer ucundaki çalışma arkadaşınızın derin bir iç çekerek dizüstü bilgisayarının kapağını sertçe kapattığını görüyorsunuz. Siz onun konuşulan karara öfkelendiğini ve tepki gösterdiğini düşünürken, yanınızdaki diğer arkadaşınız onun projeden umudunu kestiğini ve moralsiz olduğunu düşünüyor. Oysa o sadece şarjı bittiği için bilgisayarını kapatmış ve sabahtan beri süren toplantıların yorgunluğu nedeniyle derin bir nefes almıştır.

Başkalarının duygularına yönelik tahminlerimizin isabeti elbette kişiyle olan yakınlığımıza ve onu ne kadar uzun süredir tanıdığımıza bağlı olarak iyileşebilir. Eşinizin, çocuğunuzun veya en yakın dostlarınızın duygularını daha yüksek bir isabetle tahmin edebilirsiniz.

Duygu okumaya, sezgisel bir bilme deneyimi olarak bakılır ve bu ne kadar gerçek görünse de, başkalarının iç dünyasını okuyabildiğimizi kanıtlamaz; tıpkı gökyüzünde Güneş’in hareketini izleme deneyimimizin, güneşin Dünya etrafında döndüğü anlamına gelmemesi gibi.

BUNLARI BİLMEK NE İŞİMİZE YARAYACAK?

İnsanlar başkalarının duygularını yüzlerinden okuyabileceklerine öyle inanıyorlar ki; hakimler sanığın yüz ifadesine bakarak suçlu olup olmadığını anladığını düşünüyor, psikologlar nasıl hissettiklerini onlardan daha iyi bildikleri inancıyla, danışanlarına telkinde bulunabiliyor.

Bu inanç, günlük hayatımızda önemli kararlarımızı etkiliyor; iş görüşmelerinde, “işe yönelik heyecanı” yüz ifadesinde göremediğimiz için belki de o pozisyon için yetkin olan bir adayı eleyebiliyoruz. Birinin bizden hoşlanıp hoşlanmadığını yüz ifadesinden anlayabildiğimize inanarak, davranışlarımızı belirliyoruz. İlişkilerimizde duygu okuma, akıl ve niyet okumaya evriliyor; karşımızdakini bolca yargılıyor, birbirimizi anlama fırsatını kaçırıyor ve yıpratıcı çatışmalara sürükleniyoruz.

Duygular söz konusu olduğunda ‘Algı Dilini’ kullanmak, iletişimde en güvenli yoldur.

İşte bu yüzden, iletişimde “Yargı Dili” yerine “Algı Dilini” kullanmak en sağlıklı yöntemdir. "Şu an kızgınmışsın gibi geliyor bana?" veya "Bir süredir sessiz olduğunu görüyorum, her şey yolunda mı?" demek, iletişimde en güvenli yoldur.

Karşı taraftan duygularınızı yüzünüzden okumasını beklemeyin, dile dökün.

Benzer şekilde, duygular söz konusu olduğunda, açıkça konuşmak yerine mimik, tavır ya da ima yoluyla karşı tarafın anlamasını ummayın. Örneğin, iş yerlerinde çalışma arkadaşlarımızın veya ekibimizin yüzümüzden memnuniyetsizliğini okumasını beklemek yerine, onlara yaşadığımız hayal kırıklığını "Bu sonuç beni hayal kırıklığına uğrattı; çünkü potansiyelinizi biliyorum ve çok daha iyisini yapabileceğinize inanıyorum" diyerek açıklayabilir, yapıcı bir diyaloğu başlatabiliriz. Karşı taraftan duygularınızı yüzünüzden okumasını beklemeyin, dile dökün.

Duyguların parmak izleri sadece yüzümüzde değil, beynin derinliklerinde de aranmış ama bulunamamıştır. Klasik duygu görüşünün iddia ettiğinin aksine, duygularımız beynimizde yalnızca "duygusal beyin" olarak isimlendirilen amigdala bölgesinde üretilmez.

Peki beynimiz duygularımızı nasıl yaratıyor? Bir sonraki yazımda klasik yaklaşımın bir diğer büyük mitini, "Üçlü Beyin" efsanesini ele alacağız. 1960’lı yıllarda ortaya atılan ve halen Duygusal Zeka eğitimlerinde kullanılmakta olan kafamızın içinde hayvani içgüdülerden sorumlu ilkel bir "sürüngen beyin", onun üzerinde bir "duygusal beyin" ve en üstte hepsini kontrol etmeye çalışan "rasyonel bir beyin" olduğu teorisi gerçekten doğru mu; yoksa nörobilim bize zihnimizin işleyişine dair bambaşka bir hikaye mi anlatıyor?

Kaynaklar:

·         Barrett, L. F. (2017). How Emotions Are Made: The Secret Life of the Brain. Houghton Mifflin Harcourt.

·         LeDoux, J. E. (2015). Anxious: Using the Brain to Understand and Treat Fear and Anxiety. Penguin Books.

·         Pessoa, L. (2013). The Cognitive-Emotional Brain: From Interactions to Integration. MIT Press.